آرتروز یک بیماری مزمن مفصلی است که با فرسایش غضروف، درد و خشکی مفصل همراه است. این بیماری باعث کاهش دامنه حرکت و محدودیت در انجام فعالیتهای
آرتروز (استئوآرتریت) چیست؟آرتروز یا استئوآرتریت شایعترین بیماری مفصلی در دنیاست و یکی از مهمترین دلایل درد مفاصل، محدودیت حرکتی و کاهش کیفیت زندگی بهویژه در سنین میانسالی و سالمندی محسوب میشود. این بیماری بهدلیل تخریب تدریجی غضروف مفصل ایجاد میشود و در صورت عدم درمان و مراقبت مناسب، میتواند به ناتوانی حرکتی منجر شود.آرتروز چگونه ایجاد میشود؟آرتروز، به دلیل فرسایش تدریجی غضروف مفصل ایجاد میشود. غضروف سالم مانند یک بالشتک نرم و لغزنده عمل میکند و باعث میشود استخوانها هنگام حرکت، بدون درد و بهصورت روان روی یکدیگر حرکت کنند. این غضروف همچنین فشارهای واردشده به مفصل را جذب کرده و از آسیب به استخوانها جلوگیری میکند. با گذشت زمان یا تحت تأثیر عوامل مختلف، غضروف مفصلی دچار آسیب و نازک شدن میشود. در نتیجه، استخوانها به هم نزدیکتر شده و اصطکاک بین آنها افزایش پیدا میکند. این روند بهتدریج باعث بروز درد مفصل، خشکی، کاهش دامنه حرکتی و در مراحل پیشرفته تغییر شکل مفصل میشود. آرتروز فقط پیامد افزایش سن نیست. عواملی مانند سبک زندگی ناسالم، فشارهای مکرر و طولانیمدت روی مفصل، آسیبهای قبلی و زمینههای ژنتیکی میتوانند در ایجاد و پیشرفت این بیماری نقش مهمی داشته باشند.
علائم آرتروز• درد مفصل: شایعترین علامت که معمولاً با فعالیت تشدید شده و با استراحت کاهش مییابد.• خشکی مفصل: بهویژه پس از خواب یا بیحرکتی طولانی دیده میشود و اغلب کمتر از ۳۰ دقیقه طول میکشد.• کاهش دامنه حرکتی: حرکت طبیعی مفصل محدود شده و انجام فعالیتهای روزمره سختتر میشود.• صدای ساییدگی یا تقتق: به دلیل تماس مستقیم استخوانها هنگام حرکت مفصل ایجاد میشود.
• تورم خفیف مفصل: ممکن است پس از فعالیت زیاد یا در مراحل پیشرفته بیماری دیده شود.• حساسیت به لمس: فشار روی مفصل میتواند باعث درد شود.• احساس ضعف یا ناپایداری مفصل: به علت ضعف عضلات اطراف مفصل ایجاد میشود.• تغییر شکل مفصل: در مراحل پیشرفته آرتروز رخ میدهد و میتواند ظاهر مفصل را تغییر دهد.
علل و عوامل خطربرخی عوامل میتوانند احتمال ابتلا به آرتروز یا سرعت پیشرفت آن را افزایش دهند:• افزایش سن: با بالا رفتن سن، توانایی غضروف برای ترمیم و بازسازی کاهش مییابد.• اضافه وزن و چاقی: وزن اضافی فشار بیشتری به مفاصل تحملکننده وزن مانند زانو و لگن وارد میکند و فرسایش غضروف را تسریع میکند.و استفاده بیش از حد یا نادرست از مفاصل: فعالیتهای تکراری، ورزشهای سنگین یا مشاغل فیزیکی میتوانند باعث ساییدگی زودرس مفصل شوند.• آسیبهای قبلی مفصل: شکستگیها، دررفتگیها یا پارگی رباطها ساختار مفصل را تغییر داده و خطر آرتروز را افزایش میدهند.• سابقه خانوادگی و ژنتیک: در برخی افراد، استعداد ابتلا به آرتروز بهصورت ارثی وجود دارد.• ضعف عضلات اطراف مفصل: حمایت کمتر از مفصل باعث میشود فشار بیشتری مستقیماً به غضروف وارد شود.• ناهنجاریهای مادرزادی یا بدشکلی مفصل: توزیع نامناسب نیرو در مفصل میتواند روند ساییدگی و تخریب غضروف را تشدید کند.تشخیص آرتروز1. شرح حال و معاینه فیزیکی: پزشک با بررسی سابقه درد، خشکی، محدودیت حرکت و الگوی علائم، به تشخیص اولیه آرتروز میرسد.2. بررسی دامنه حرکتی مفصل: کاهش حرکت طبیعی مفصل و درد هنگام حرکت از یافتههای شایع در معاینه است.3. تصویربرداری با رادیوگرافی ساده: عکسبرداری میتواند کاهش فضای مفصلی، فرسایش غضروف و ایجاد زائدههای استخوانی (استئوفیت) را نشان دهد.4. آزمایش خون: معمولاً برای تشخیص آرتروز ضروری نیست، اما در موارد مشکوک برای رد بیماریهای التهابی مانند روماتیسم مفصلی درخواست میشود.5. تشخیص افتراقی: پزشک با کنار هم گذاشتن علائم بالینی و یافتههای تصویربرداری، آرتروز را از سایر بیماریهای مفصلی تفکیک میکند.
مفاصل شایع درگیر آرتروز• زانو: شایعترین مفصل درگیر آرتروز است زیرا وزن بدن را تحمل میکند و فشار مداومی به آن وارد میشود.• لگن: آرتروز لگن باعث درد در کشاله ران، ران یا باسن شده و راه رفتن و نشستن را دشوار میکند.• ستون فقرات گردنی: درگیری گردن میتواند با درد، خشکی و کاهش دامنه حرکت همراه باشد.• ستون فقرات کمری: آرتروز کمر معمولاً باعث درد مزمن، خشکی و محدودیت خم و راست شدن میشود.• مفاصل انگشتان دست: موجب درد، سفتی و دشواری انجام کارهای ظریف مانند نوشتن میشود.• مفصل شست دست: باعث کاهش قدرت گرفتن و درد هنگام استفاده از دستها میشود.• شست پا: آرتروز این مفصل اغلب با درد هنگام راه رفتن یا پوشیدن کفش همراه است.• مفصل شانه: درد و محدودیت حرکت، بهویژه هنگام بالا بردن دستها ایجاد میشود.تفاوت آرتروز با روماتیسم مفصلی1. ماهیت بیماری: آرتروز یک بیماری تخریبی و وابسته به فرسایش غضروف مفصل است، در حالی که روماتیسم مفصلی یک بیماری خودایمنی و التهابی محسوب میشود که سیستم ایمنی به مفاصل حمله میکند.2. الگوی درد: در آرتروز، درد معمولاً با فعالیت بدتر شده و با استراحت کاهش مییابد، اما در روماتیسم مفصلی درد میتواند حتی در حالت استراحت نیز وجود داشته باشد.3. خشکی صبحگاهی: خشکی مفصل در آرتروز کوتاهمدت است و معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه طول میکشد، در حالی که در روماتیسم مفصلی خشکی صبحگاهی طولانیتر بوده و گاهی بیش از یک ساعت ادامه دارد.4. التهاب مفصل: در آرتروز التهاب شدید وجود ندارد، اما در روماتیسم مفصلی تورم، قرمزی و گرمی مفصل از علائم بارز بیماری هستند.5. مفاصل درگیر: آرتروز بیشتر مفاصل بزرگ و تحملکننده وزن مانند زانو، لگن و ستون فقرات را درگیر میکند، اما روماتیسم مفصلی معمولاً مفاصل کوچک دست و پا را بهصورت قرینه گرفتار میکند.6. سن بروز بیماری: آرتروز اغلب در سنین میانسالی و سالمندی دیده میشود، در حالی که روماتیسم مفصلی میتواند در سنین جوانتر نیز آغاز شود.شناخت این تفاوتها نقش مهمی در تشخیص صحیح و انتخاب درمان مناسب دارد.درمان آرتروزدر حال حاضر درمان قطعی برای آرتروز وجود ندارد، اما با روشهای مناسب میتوان درد را کاهش داد، عملکرد مفصل را بهبود بخشید و از پیشرفت بیماری جلوگیری کرد. درمان معمولاً ترکیبی از روشهای غیردارویی، دارویی و در موارد شدید درمان تخصصی است و هر بیمار باید با توجه به وضعیت خود برنامه درمانی مناسبی داشته باشد.درمانهای غیرداروییاصلاح سبک زندگی و مراقبتهای غیر دارویی ستون اصلی مدیریت آرتروز هستند:• کاهش وزن: فشار اضافی روی مفاصل تحملکننده وزن مانند زانو و لگن را کاهش میدهد و روند تخریب غضروف را کند میکند.و ورزش منظم و اصولی: تقویت عضلات اطراف مفصل باعث پایداری مفصل، کاهش درد و افزایش دامنه حرکتی میشود. ورزشهای کمفشار مثل شنا، دوچرخهسواری و پیادهروی توصیه میشوند.• فیزیوتراپی: تمرینات کششی و تقویتی برای حفظ انعطاف مفصل، کاهش خشکی و بهبود عملکرد روزمره مفید هستند.• اصلاح نحوه نشستن، ایستادن و راه رفتن: کمک میکند فشار غیرطبیعی روی مفصل کاهش یافته و ساییدگی کمتر شود.• استفاده از وسایل کمکی: عصا، بریس یا کفش طبی میتواند حرکت بدون درد را ممکن کند و از آسیب بیشتر جلوگیری کند.این روشها علاوه بر کاهش درد، به تأخیر افتادن نیاز به درمانهای تهاجمی را نیز ممکن میسازند.درمان داروییداروها برای کنترل درد و التهاب مفصل استفاده میشوند و معمولاً با توجه به شدت بیماری تجویز میشوند:• استامینوفن: مناسب برای درد خفیف مفصل و استفاده طولانی مدت• داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs): خوراکی یا موضعی برای کاهش التهاب و درد متوسط• تزریق داخل مفصل: شامل کورتیکواستروئید برای کاهش التهاب یا هیالورونیک اسید برای روانتر شدن حرکت مفصل• داروهای کمکی: در برخی بیماران مکملها یا داروهای محافظ غضروف (مانند گلوکوزامین) توصیه میشوندتوجه: مصرف هر دارو باید تحت نظر پزشک باشد تا از عوارض جانبی جلوگیری شود.درمانهای پیشرفتهدر صورت پاسخ ناکافی به درمانهای غیردارویی و دارویی، روشهای تخصصی و جراحی ممکن است لازم باشد:• تزریقات تخصصی داخل مفصل: کاهش درد و التهاب در مفاصل آسیبدیده• جراحی تعویض مفصل (Arthroplasty): جایگزینی مفصل آسیبدیده با مفصل مصنوعی در موارد شدید• روشهای جراحی کمتر تهاجمی: در برخی بیماران برای کاهش درد و بهبود عملکرد مفصل کاربرد دارندنکات مهم در کنترل آرتروز• آرتروز یک بیماری مزمن است و مدیریت طولانیمدت آن نیازمند ترکیبی از درمان دارویی، اصلاح سبک زندگی و مراقبتهای فیزیوتراپی است.• تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم توسط پزشک میتواند از پیشرفت بیماری و ایجاد ناتوانی جلوگیری کند.• پایبندی به سبک زندگی سالم شامل کاهش وزن، ورزش منظم، تغذیه مناسب و مدیریت استرس، نقش مهمی در کنترل علائم دارد.• آموزش بیمار برای استفاده صحیح از مفصل و استفاده از وسایل کمکی میتواند کیفیت زندگی را بهبود بخشد.نقش سبک زندگی در کنترل آرتروزسبک زندگی سالم نقش مهمی در کاهش درد و کند کردن پیشرفت آرتروز دارد. تغذیه مناسب با میوه، سبزیجات و پروتئین کمچرب میتواند التهاب مفاصل را کاهش دهد و سلامت غضروف را حفظ کند. ورزش منظم و حرکات کششی به تقویت عضلات اطراف مفصل، افزایش انعطاف و کاهش خشکی کمک میکند.کاهش وزن و جلوگیری از اضافه وزن فشار روی مفاصل تحملکننده وزن را کم کرده و درد را کاهش میدهد. همچنین پرهیز از بیتحرکی و نشستن طولانی باعث بهبود حرکت مفصل میشود.مدیریت استرس و خواب کافی نیز به کاهش التهاب و درد کمک کرده و کیفیت زندگی بیماران را بهبود میبخشد. رعایت این موارد میتواند حتی نیاز به داروهای مسکن یا درمانهای تهاجمی را کاهش دهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟اگر درد مفصل بیش از چند هفته ادامه داشت، خشکی یا تورم مفصل شدید شد، دامنه حرکت محدود شد یا علائم پیشرفت کردند، بهتر است به پزشک مراجعه کنید. همچنین در صورت بروز تغییر شکل مفصل، قرمزی، گرمی یا درد شدید ناگهانی، مراجعه سریع به پزشک ضروری است. تشخیص زودهنگام و شروع درمان میتواند از پیشرفت آرتروز و آسیب بیشتر مفصل جلوگیری کند.